Het schutters- en regentenstuk

Binnen de traditie van het groepsportret, een typisch fenomeen in de 17de eeuw, kunnen we het ontstaan van het schutters- en regentenstuk onderbrengen. Het eerst vernoemde stuk, ook wel doelenstuk genoemd, verwijst naar een groepsportret van de leden van een schuttersgilde. Dit unieke genre werd uitsluitend in de Nederlanden beoefend. Het oudste stuk dat tot op heden overgeleverd is, werd vervaardigd door Dirck Jacobsz in 1529. Toch erkent ieder kunstminnend oog vrijwel direct het schuttersstuk van De Nachtwacht door Rembrandt van Rijn als het bekendste voorbeeld van genre. De 17de eeuwse portretten werden vervaardigd om op te hangen in ‘doelen’, dit zijn de plaatsen waar een bepaalde schuttersvendel bijeenkwam. Soms werden de leden ook uitgebeeld aan een uitgebreide bankettafel, dit heet dan een ‘schuttersmaaltijd’. Opmerkelijk hierbij is dat elke afgebeelde persoon voor zijn eigen beeltenis betaalde.

Een regentenstuk is dan weer een type schilderij dat de bestuurders, oftewel ‘regenten’, van een liefdadigheidsinstelling of gilde uitbeeldde. Deze prestigieuze erebaan werd meestal uitgeoefend door de meest voorname burgers van een stad. We kunnen dus stellen dat het regentstuk vooral het beklemtonen van de sociale status van de figuren als functie had. Bekende 17de-eeuwse kunstschilders die zich tot een waar meester van dit soort groepsportretten ontplooiden waren Frans Hals, Ferdinand Bol en Bartholomeus van der Heist. De antieke schilderijen waren meestal bestemd voor plaatsen als weeshuizen, gasthuizen of armenhuizen.